Shkruan Sanije Gashi, gazetare/publiciste

Objekte të kryeqytetit në kujtim

Në Prishtinë ka ende objekte të vjetra që ruajnë kujtesën e qytetit. Ndonëse brezat e rinjë po i harrojnë, prishtinasit e vjetër i kujtojnë ende me mall.  Këtu sjellim disa prej tyre: 

Revista “Zani i Rinisë” (1965–2026)

Në hapësirën arkitektonike të godinës ku sot ushtron funksionin e saj Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit (MKRS), dikur shtrihej epiqendra e mendimit dhe e fjalës së lirë rinore: redaksia e revistës “Zani i Rinisë”, e cila ndodhej në katin e tretë (hyrja pas ndërtesës). Si e vetmja tribunë periodike e të rinjve shqiptarë e kohës, kjo revistë lindi si një manifestim i vullnetit intelektual dhe nismës vetëmohuese të studentëve.
Për mua, ky ambient përfaqëson pikënisjen e jetës sime profesionale. Aty e hodha hapin e parë në gazetari, në atë shtator të vjeshtës së vitit 1965. Aty nisa një rrugëtim që, me përvojën e gjatë gazetareske, u shndërrua në një angazhim prej plot 55 vitesh.
Përballë kësaj ndërtese, këto ditë ndjeva sërish pulsin e atyre viteve, ndërsa koha u fiksua përgjithmonë në një fotografi. Nuk është thjesht një kujtim, por një përulje para një epoke të ndritur idealesh dhe formimi intelektual. Një trashëgimi e paharruar, që vazhdon të jetojë brenda meje.

 
Nga qelia e torturës te tempulli i shëndetit

Dispanseria e sëmundjeve të mushkëtive, dikur seli e UDB-së famëkeqe

I vendosur në rrugën “Fehmi Agani”, objekti i ish-Dispanserisë së Sëmundjeve të Mushkërive mbart një arkitekturë të veçantë që tërheq vëmendjen, por mbi të gjitha, ai përfaqëson një arkivë të gjallë të kujtesës kolektive të qytetit. E ngritur në vitin 1928 nga një arkitekt francez, kësaj ndërtese i është dashur të kalojë përmes shtresimeve më dramatike të historisë shekullore, duke nisur nga gjeneza e saj si seli e Xhandarmërisë Serbe dhe e UDB-së, ku bodrumet e errëta shërbyen si qeli burgu dhe vend torturash për shqiptarët veçanërisht gjatë aksionit famëkeq të armëve. Me kalimin e dekadave, ky funksion ndryshoi duke shërbyer fillimisht si shkollë dhe më pas si çerdhe fëmijësh deri në vitin 1970. Kthesa përfundimtare e identitetit të tij erdhi në vitin 1971 me hapjen e Dispanserisë së parë të Sëmundjeve të Mushkërive, duke e shndërruar një hapësirë dikur sinonim të mbytjes dhe dhunës në një strehë shërimi, e cila sot qëndron jo thjesht si një dëshmi e arkitekturës evropiane të viteve `20, por si një monument i fuqishëm i transformimit historik.

Odiseja e kinemave prishtinase  

Prishtina e asaj kohe pulsonte nën ritmin e një gjallërie të veçantë, të ushqyer nga puna e palodhur e zejtarëve që i jepnin jetë qendrës së saj urbane. Në hapësirën ku sot ngrihet madhështore ndërtesa e Kuvendit të Kosovës, dikur shtrihej epiqendra e artizanatit prishtinas, ku ushtronin veprimtarinë e tyre berberët, këpucëtarët, nallbanët, kasapët, ëmbëltoret dhe saraçët, të cilët formonin damarin ekonomik e shoqëror të qytetit.

Në rrugën “Divanjolli” ngrihej objekti i Kino “Rinisë”, një tempull i argëtimit dhe i artit kinematografik që vizitohej nga rinia dhe adhuruesit e flaktë të filmit. Objekti reziston edhe sot, i veshur me ngjyrën bezhë të dikurshme dhe me dritare të vjetruara që dëshmojnë historinë e kryeqytetit. Në pjesën e përparme ndodhej biletaria dhe dyert e hyrjes që evokojnë hapat e kaluar të prishtinasve, ndërsa pas tyre shtrihej salla e madhe ku mblidheshin qytetarët përpara se të kalonin në sallën pritëse të kinemasë dhe të nisnin shfaqjen e filmit, e cila fillonte rregullisht me “zhurnalin”. Pjesë e paharrueshme e kujtesës kolektive mbetet tingulli karakteristik i “ngrënies” së farave “kërc-kërc”, i vetmi argëtim që guxonte të çante qetësinë e të pranishmëve në sallë.

Megjithëse nuk ka funksionuar si kinema për shumë vite, Kino “Rinia” gëzon statusin e mbrojtur, duke qenë e regjistruar në Listën e Trashëgimisë Kulturore për shkak të rëndësisë së saj kulturore e historike, ndërsa në shkurt të vitit 2025 ajo u përfshi nga një zjarr që u lokalizua shpejt nga autoritetet, por pa u riparuar ende plotësisht. Përveç saj, historia e kinematografisë prishtinase përfshin edhe “bioskopin” e Brankut te ish-Banka e Kosovës—sot ndërtesa e Qeverisë—që kishte filluar punën qysh në kohën e Mbretërisë Serbe, si dhe kinemanë e themeluar në vitin 1941 nga qytetari kosovar Malush Kosova, i cili kthehet nga Shqipëria dhe shndërron kafenenë “Union” në sallë kinemaje. Një tjetër kinema u hap në vitin 1943 nga aktori i mirënjohur Abdurrahman Shala, e vendosur midis ndërtesës së ish-Komitetit Krahinor dhe një rrugice që çonte përpjetë, pa lënë pas dore as kinemanë verore që dikur ndodhej në oborrin e Shtëpisë së Oficerëve, në zemër të kryeqytetit.
 

 Zëri i kujtesës: Furra që më ktheu fëmijërinë

Në zemër të qytetit, aty ku koha duket se ka harruar të ecë me hapa të nxituar, ngrihet ende si një relikt i heshtur shtëpia me figura në kulm. E ndërtuar në vitin e largët 1925, pranë objektit të komunës, ajo ruan në siluetën e saj dëshminë e një epoke tjetër. Dy figurat prej guri në majë të kulmit, si dy roje të vjetra të kujtesës, vazhdojnë të vëzhgojnë ndryshimet e kohës, ndërsa muret e saj mbajnë mbi supe pluhurin e dekadave dhe shpirtin e një pjese të qytetit që nuk jeton më.
Por, përtej arkitekturës së veçantë, shpirti i vërtetë i kësaj shtëpie dikur pulsonte në katin e saj përdhes. Atje fshihej një botë më e ngrohtë, më e thjeshtë: Furra e Abdurrahim Furunxhisë – i njohur ndër breza si pjesë e familjes së Rexhep Ekmekqilerëve, të cilët kishin marrë rrugët e largëta të Izmirit, por emri i të cilëve kishte mbetur i ngulitur në themel të këtij qyteti. Për fëmijët e lagjes, ajo ishte e njohur thjesht dhe me dashuri si “Furra me Syreta”.
Kujtoj atë kohë kur dielli lëshonte rrezet e fundit mbi kalldrëme dhe aroma e bukës së sapopjekur përzihej me flladin e mbrëmjes; atëherë kur ajri thithte aromën e furrës dhe zëri i ngrohtë i nënave jehonte nga pragjet e dyerve, një tingull që edhe sot e kësaj dite kumbon si një melodi e largët në veshët e mi:

“Fëmijë, blini bukë te “Furra me Syreta”...”

E ne, fëmijët, pa një pa dy, shkëputeshim nga lojërat tona të pafajshme dhe vraponim me zemrat që na rrihnin nga gëzimi drejt dritares së vogël të katit përdhes. Ktheheshim mbrapa me bukët e ngrohta, që na dukeshin si thesari më i çmuar i botës, duke mbajtur në duar vetë aromën e lumturisë fëminore.
E ndërsa vitet kalojnë, ajo furrë e vjetër vazhdon të mbetet një emblemë e gjallë për ata pak banorë të moçëm që i kanë rezistuar kohës. Pavarësisht mallit dhe dëshirës së zjarrtë për ta ruajtur këtë monument shpirtëror të qytetit në trajtën e tij origjinale – si një dëshmitare e heshtur e epokave që shkuan – ndërtesa ka pasur një restaurim të kujdesshëm. Edhe pse fasada e saj mban sot ngjyrë të ndryshuar, ajo ruan ende gjurmët e një shpirti urban i cili qëndron krenar.

 Ura e hekurt e kujtesës: stacioni i trenit të Prishtinës 

Portë e lotëve dhe e dhimbjes

I ngritur në themelet e kohës që në vitin 1911, si një dëshmitar i heshtur i epokave, stacioni hekurudhor i Prishtinës nuk është thjesht një kryqëzim shinash, ai mbetet arkivi i heshtur i shpirtit prishtinas, një monument ku historia ka trokitur gjithmonë me hapin e rëndë të fatit tonë të hidhur.

Stina e mërgimit të heshtur

Në vitet ’50, kur trysnia e papërballueshme e regjimit detyroi shqiptarët të shpërnguleshin drejt Anadollit, ky stacion u shndërrua në skenën e një drame kombëtare. Këtu, nën peshën e ftohtë dhe të rëndë të mallit, përshëndetjet u tretën në vaj, ndërsa ndarjet e përhershme vulosën plagën e një lamtumire pa kthim. Ishin çaste kur njerëzit nuk linin pas thjesht pragjet e shtëpive ku kishin lindur, por copëza të gjalla të shpirtit dhe të gjakut të tyre.

Plaga e vitit 1999

Dhimbja e këtij vendi u përsërit me egërsi në pranverën e vitit 1999. Përmes këtij stacioni, vorbulla e spastrimit etnik të orkestruar nga regjimi serb mori përmasa tragjike. Hekurudhat u shndërruan në korridore dëbimi për mijëra qytetarë të Prishtinës dhe më gjerë. Të shtyrë drejt vagonëve të stërngarkuar me ankth e pasiguri, ata u nisën në një rrugë kalvari drejt kufirit maqedonas, nën hijen e rëndë të frikës dhe vdekjes.

Nën peshën e kujtesës, ky stacion vazhdon të ruajë jehonën e ngjarjeve të pashlyeshme — një plagë e hapur në zemër të Prishtinës, ku historia flet përmes lotëve, lamtumirave të heshtura dhe kujtesës që refuzon të tretet në heshtje.
 

 © REVISTA TEUTA. Të gjitha të drejtat janë të rezervuara.